Rodzaje linii rysunkowych i ich zastosowanie w rysunku maszynowym
Rodzaje linii rysunkowych określa przede wszystkim PN-EN ISO 128-2:2023-05, identyczna z ISO 128-2:2022. Norma rozróżnia typy, oznaczenia, konfiguracje i grubości linii, a także zasady ich łączenia. Przy widokach, przekrojach i cięciach trzeba dodatkowo uwzględnić PN-EN ISO 128-3:2023-02, ponieważ sam zapis linii nie opisuje całej metody przedstawiania części.
Aktualna norma i oznaczenia linii
Obowiązującą polską podstawą jest PN-EN ISO 128-2:2023-05, opublikowana 5 maja 2023 r. Wprowadza ona identycznie europejską EN ISO 128-2:2022 oraz międzynarodową ISO 128-2:2022. Wydanie ISO z października 2022 r. ma 68 stron i opisuje podstawowe konwencje stosowane dla linii w dokumentacji technicznej.
Podstawowa tabela normowa obejmuje typy od 01 do 15. W praktyce spotyka się między innymi linię ciągłą, kreskową, kreskowo-przerywaną i kreskowo-punktową. Oznaczenie pozwala jednoznacznie wskazać typ oraz szerokość. Zapis „Line ISO 128-2 – 03 × 0,25” oznacza linię typu 03 o szerokości 0,25 mm. Litera „d” używana w opisach oznacza wybraną szerokość linii z szeregu normowego.
W dokumentacji maszynowej sama nazwa „gruba” albo „cienka” nie wystarcza do kontroli pliku. Trzeba wiedzieć, jaki typ linii przypisano warstwie, jaką ma szerokość oraz czy sposób wydruku zachowuje zamierzoną hierarchię. Norma ISO 128-2:2022 zawiera także załącznik A dotyczący przygotowania linii przez systemy CAD.
Linie konturowe i wymiarowe
Linia ciągła służy do przedstawiania widocznych krawędzi i zarysów przedmiotu. Wąska odmiana tego typu jest stosowana między innymi do wymiarów, odnośników oraz pomocniczych konstrukcji wymiarowania. Dlatego linie na rysunku technicznym nie powinny być rozpoznawane wyłącznie po tym, że są ciągłe: znaczenie zależy również od grubości i funkcji.
Norma dopuszcza następujące szerokości: 0,13 mm, 0,18 mm, 0,25 mm, 0,35 mm, 0,5 mm, 0,7 mm, 1 mm, 1,4 mm oraz 2 mm. Linie wąskie, szerokie i bardzo szerokie zachowują proporcję grubości 1:2:4. Jeżeli linia wąska ma 0,25 mm, odpowiadająca jej linia szeroka ma 0,5 mm, a bardzo szeroka 1 mm. Szerokość pojedynczej linii powinna pozostać stała na całej jej długości.
Wybór grubości trzeba oceniać razem z wielkością arkusza i skalą przedstawienia. Przydatne jest wcześniejsze ustalenie, jak dobierać skalę na rysunku technicznym, ponieważ zmiana skali wydruku może pogorszyć czytelność cienkich wymiarów albo zbyt mocno uwydatnić kontur. Równie ważne są formaty arkuszy rysunkowych, gdy dokumentacja części jest przenoszona na większy lub mniejszy arkusz.
| Typ linii | Oznaczenie normowe | Relacja grubości | Zastosowanie na rysunku części |
|---|---|---|---|
| Konturowa widoczna | Line ISO 128-2 – 01 × d | zwykle linia szeroka; relacja względem wąskiej 2:1 | Widoczne krawędzie i zarysy przedmiotu |
| Wymiarowa, pomocnicza i odniesienia | Line ISO 128-2 – 01 × d | linia wąska | Wymiary, odnośniki i pomocnicze konstrukcje wymiarowania |
| Niewidoczna — linia kreskowa | Line ISO 128-2 – 02 × d | linia wąska; kreska 12d, przerwa 3d | Krawędzie i zarysy niewidoczne w danym widoku |
| Osiowa / symetrii — linia kreskowo-punktowa | Line ISO 128-2 – 04 × d | linia wąska; długa kreska około 24d, kropka ≤ d | Osie otworów, wałów, powierzchni obrotowych i osie symetrii |
| Płaszczyzny przekroju | Line ISO 128-2 – 04 × d lub wariant określony w dokumentacji | dobór szerokości zależny od hierarchii linii | Wskazanie położenia i kierunku płaszczyzny przekroju; zasady widoków i przekrojów uzupełnia ISO 128-3 |
| Linia punktowa | Line ISO 128-2 – 07 × d | linia kropkowana; kropka ≤ d | Stosowana tylko wtedy, gdy wymagany jest jednoznaczny zapis linii złożonej z punktów; jej skrzyżowanie wykonuje się w punkcie |
Uwaga: d oznacza wybraną szerokość linii z szeregu normowego. Konkretne zastosowanie w dokumentacji maszynowej należy potwierdzić w odpowiednim załączniku normy i w zasadach firmowych CAD; tabela nie zastępuje pełnego tekstu normy.
Linia kreskowa — elementy i zastosowanie
Linia kreskowa jest linią wąską przeznaczoną do pokazania krawędzi i zarysów niewidocznych w danym widoku. Jej charakter nie wynika z przypadkowego ustawienia kresek, lecz z określonej konfiguracji. Dla linii typu 02 kreska ma długość 12d, a przerwa między kreskami 3d. Dla linii typu 02 należy zachować tę proporcję.
Nie należy jednak zmieniać tych wartości niezależnie w każdej warstwie CAD. Styl powinien być zdefiniowany tak, aby proporcja była zachowana również po wydruku.
Ważny jest także odstęp między równoległymi liniami. Zgodnie z pkt 6.1 EN ISO 128-2:2022 powinien on wynosić co najmniej 0,7 mm. Należy zachować odstęp między równoległymi liniami wynoszący co najmniej 0,7 mm.
Linia punktowa i osiowa
Linia punktowa w ścisłym znaczeniu to typ 07, zbudowany z punktów. Kropka nie może mieć długości większej niż d. Ten zapis należy odróżnić od linii osiowej, która zwykle jest linią kreskowo-punktową: składa się z długiej kreski, przerwy i punktu. Linia kreskowo-punktowa wskazuje osie otworów, wałów, powierzchni obrotowych oraz osie symetrii.
Dla linii kreskowo-punktowej długa kreska ma około 24d, a kropka nie więcej niż d. Jeżeli dokument wymaga linii złożonej wyłącznie z punktów, stosuje się typ 07, a jej skrzyżowanie wykonuje się w punkcie. Nie należy automatycznie nazywać każdej osi „linią punktową”, ponieważ taki skrót może zmienić interpretację dokumentacji.
Linie płaszczyzn przekroju i krzyżowanie
Do wskazania położenia i kierunku płaszczyzny przekroju można wykorzystać typ 04 × d albo wariant określony w dokumentacji. Szczegółowe zasady przedstawiania widoków, przekrojów i cięć uzupełnia PN-EN ISO 128-3:2023-02. Dobór szerokości zależy od hierarchii linii, dlatego płaszczyzny przekroju trzeba oceniać razem z konturem widocznym, wymiarami i innymi oznaczeniami.
Przy krzyżowaniu typy 02–06 oraz 08–15 powinny przecinać się kreską, aby uniknąć niejednoznaczności. Dla typu 07 skrzyżowanie wykonuje się kropką. Reguła ma znaczenie diagnostyczne: przypadkowe spotkanie linii w przerwie może utrudnić rozpoznanie, czy przedstawiono krawędź niewidoczną, oś, płaszczyznę przekroju czy inny element dokumentacji.
Normy techniczne nie zastępują instrukcji producenta oprogramowania CAD ani procedury zatwierdzania dokumentacji; przy dokumentacji podlegającej wymaganiom prawnym, jakościowym lub bezpieczeństwa należy stosować pełny, licencjonowany tekst właściwych norm i procedury organizacji.
Kontrola warstw i wydruku CAD
Kontrolę pliku warto rozpocząć od sprawdzenia, czy szerokość każdej linii jest stała. Następnie należy porównać style warstw z wybranymi wartościami d, zweryfikować proporcję 1:2:4 oraz odstęp minimum 0,7 mm między liniami równoległymi. Należy sprawdzić przypisanie szerokości do warstw oraz ustawienia wydruku.
W praktyce należy także sprawdzić wydruk w skali 1:1. Trzeba sprawdzić, czy kontury widoczne pozostają wyraźniejsze od wymiarów, linia kreskowa zachowuje układ 12d i 3d, a linia osiowa nie przypomina zwykłego ciągłego odcinka. Kontrola na ekranie nie wystarcza, ponieważ powiększenie modelu może ukryć problemy, które pojawią się na papierze.
Najczęstsze pytania
Co oznacza linia punktowa na rysunku technicznym?
W ścisłym znaczeniu jest to linia typu 07, zbudowana z punktów. Nie należy utożsamiać jej automatycznie z linią osiową: oś lub symetrię zwykle zapisuje się linią kreskowo-punktową, czyli długą kreską z punktem. Norma wymaga, aby linie typu 07 krzyżowały się w punkcie.
Jaką grubość powinna mieć linia wymiarowa?
Norma nie przypisuje jednej uniwersalnej wartości wyłącznie linii wymiarowej. Należy wybrać jedną z wartości od 0,13 mm do 2 mm, a linia wymiarowa jest zazwyczaj linią wąską. Jej szerokość musi być stała, a przy dwóch hierarchiach grubości relacja szerokiej do wąskiej wynosi 2:1.
Kiedy stosuje się linię kreskową?
Linię kreskową stosuje się do przedstawiania krawędzi i zarysów niewidocznych w danym widoku. Jej elementy powinny zachowywać proporcję: kreska 12d i przerwa 3d. Przy krzyżowaniu linia powinna spotkać się z inną linią kreską, a nie przypadkową przerwą.
Źródła
- ISO 128-2:2022 — Technical product documentation — Part 2: Basic conventions for lines — ISO, 2022, ISO 128-2:2022
- PN-EN ISO 128-2:2023-05 — wersja angielska — Polski Komitet Normalizacyjny, 2023, PN-EN ISO 128-2:2023-05
- EN ISO 128-2:2022 — Basic Line Conventions for Technical Documentation — CEN / tekst normy udostępniony w podglądzie, 2022, EN ISO 128-2:2022
- PN-EN ISO 128-3:2023-02 — wersja angielska — Polski Komitet Normalizacyjny, 2023, PN-EN ISO 128-3:2023-02
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
