Obliczanie wału napędowego przy jednoczesnym zginaniu i skręcaniu
Obliczanie wału napędowego przy jednoczesnym zginaniu i skręcaniu wymaga połączenia momentu zginającego 210 Nm oraz momentu skręcającego 125 Nm. Dla wału o średnicy 30 mm naprężenie zredukowane według hipotezy Hubera-Misesa wynosi 89,2 MPa, a zapas względem granicy plastyczności stali 42CrMo4 +QT osiąga około 8,4.
Dane wejściowe i model wału
Przykład oparto na przekładni walcowej Bonfiglioli S40. Według katalogu technicznego z 2023 roku jej moment nominalny wynosi 125 Nm, zakres przełożenia 1,4–12,4, a maksymalna moc wejściowa 6,6 kW. Do dalszego obliczenia przyjęto moment skręcający wału równy momentowi nominalnemu przekładni, czyli T = 125 Nm.
Wał zamodelowano jako belkę swobodnie podpartą. Podpory znajdują się w punktach x = 0 mm oraz x = 300 mm. Koło zębate umieszczono w odległości 120 mm od lewej podpory, natomiast koło pasowe w punkcie 240 mm. Promień podziałowy koła zębatego wynosi 50 mm, a promień koła pasowego 100 mm.
Więcej na ten temat: sworzeń na ścinanie
W modelu uwzględniono jeden kierunek zginania oraz statyczne działanie sił. Nie dodano mas własnych, sił osiowych, współczynników dynamicznych ani koncentracji naprężeń. Takie założenia pozwalają przeprowadzić przejrzyste obliczanie wału napędowego, ale nie opisują wszystkich warunków pracy rzeczywistego zespołu.
| Wielkość | Wartość | Sposób wyznaczenia lub założenie |
|---|---|---|
| Przekładnia | S40; T_nom = 125 Nm; P_in,max = 6,6 kW | Dane katalogowe Bonfiglioli |
| Odległość podpór wału | 300 mm | Założenie modelu belki swobodnie podpartej |
| Położenie koła zębatego | 120 mm od lewej podpory | Założenie modelu |
| Położenie koła pasowego | 240 mm od lewej podpory | Założenie modelu |
| Promień podziałowy koła zębatego | 50 mm | Założenie geometryczne |
| Siła obwodowa koła zębatego | F_t = 2500 N | F_t = T/r = 125 Nm/0,05 m |
| Siła promieniowa koła zębatego | F_r = 910 N | Założenie kąta przyporu 20°; F_r = F_t tan 20° |
| Siła obciążająca koło pasowe | 1250 N | F = T/r dla promienia koła pasowego 100 mm |
| Reakcja lewej podpory | 1750 N | Równowaga sił i momentów w przyjętym układzie |
| Reakcja prawej podpory | 2000 N | Równowaga sił i momentów w przyjętym układzie |
| Przekrój przy kole zębatym, x = 120 mm | M_g = 210 Nm; T = 125 Nm | Największy moment zginający w przyjętym modelu |
| Przekrój przy kole pasowym, x = 240 mm | M_g = 120 Nm; T = 125 Nm | Moment zginający za kołem zębatym |
| Średnica wału | 30 mm | Założenie do sprawdzenia statycznego |
| Naprężenie normalne od zginania | σ = 79,3 MPa | σ = 32M_g/(πd³) |
| Naprężenie styczne od skręcania | τ = 23,6 MPa | τ = 16T/(πd³) |
| Naprężenie zredukowane H-M | σ_red = 89,2 MPa | σ_red = √(σ² + 3τ²) |
| Granica plastyczności materiału | Rp0,2 = 750 MPa | 42CrMo4 +QT, d/t w zakresie 16/8–40/20 mm |
| Zapas statyczny | n = 8,4 | n = Rp0,2/σ_red = 750/89,2 |
Wartości sił i momentów wynikają z przyjętego, poglądowego układu: podpory w x = 0 i 300 mm, koło zębate w x = 120 mm, koło pasowe w x = 240 mm, promienie 50 mm i 100 mm; model uwzględnia jeden kierunek zginania i obciążenie statyczne.
Siły od napędu
Siłę obwodową koła zębatego wyznacza się z zależności między momentem a promieniem podziałowym:
F_t = T/r = 125 Nm/0,05 m = 2500 N.
Ta siła przekazuje moment napędowy na koło zębate i obciąża wał w kierunku stycznym. Przyjęty kąt przyporu wynosi 20°, dlatego siła promieniowa jest równa:
F_r = F_t tan 20° = 910 N.
W praktyce siła promieniowa zwiększa zginanie wału w płaszczyźnie działania zazębienia. Siła obwodowa może powodować zginanie w drugim kierunku, jeśli geometria układu podpór i położenie koła zębatego tak to definiują. W tym przykładzie model sprowadzono do jednego kierunku zginania, zgodnie z przyjętym układem obliczeniowym.
Koło pasowe obciąża wał siłą 1250 N. Wynika ona z relacji F = T/r dla momentu 125 Nm i promienia koła pasowego 100 mm. Wartość ta jest przyłożona w odległości 240 mm od lewej podpory, a więc poza miejscem działania koła zębatego i bliżej podpory prawej.
Połączenia wału, w tym wpusty i pasowania, wymagają osobnej weryfikacji, ponieważ mogą powodować koncentrację naprężeń.
Reakcje podpór i momenty zginające
Po uwzględnieniu sił w przyjętym modelu reakcja lewej podpory wynosi 1750 N, a reakcja prawej podpory 2000 N. Są to wartości wynikające z równań równowagi sił i momentów dla podpór oddalonych od siebie o 300 mm.
Moment zginający należy wyznaczać w przekrojach odpowiadających miejscom przyłożenia sił oraz w punktach, w których może wystąpić zmiana geometrii. Dla koła zębatego, położonego w punkcie x = 120 mm, otrzymano:
M_g = 210 Nm.
To największy moment zginający w przyjętym modelu, dlatego przekrój przy kole zębatym jest przekrojem krytycznym. Przy kole pasowym, w punkcie x = 240 mm, moment jest mniejszy i wynosi 120 Nm. Mimo to moment skręcający w obu analizowanych miejscach pozostaje równy 125 Nm, dlatego oba przekroje trzeba rozpatrzyć, a nie ograniczać kontroli wyłącznie do jednego końca wału.
Wynik 210 Nm nie jest uniwersalną wartością dla każdej konstrukcji. Zależy od rozstawu podpór 300 mm, położenia kół 120 mm i 240 mm, a także od przyjętych sił 2500 N, 910 N oraz 1250 N. Zmiana któregoś z tych parametrów zmieni wykres momentu zginającego i może przesunąć przekrój krytyczny.
Moment skręcający i naprężenia składowe
W rozpatrywanym odcinku wału przyjęto stały moment skręcający T = 125 Nm. W pierwszym kroku oblicza się naprężenie normalne wywołane zginaniem. Dla pełnego przekroju kołowego stosuje się zależność:
σ = 32M_g/(πd³).
Po podstawieniu momentu zginającego 210 Nm oraz średnicy wału 30 mm otrzymano σ = 79,3 MPa. Jest to naprężenie normalne, którego znak zmienia się po przeciwnych stronach osi obojętnej przekroju. W sprawdzeniu wytrzymałościowym interesuje nas wartość bezwzględna w najbardziej obciążonym włóknie.
Naprężenie styczne od skręcania wyznacza się z równania:
τ = 16T/(πd³).
Dla T = 125 Nm i d = 30 mm uzyskano τ = 23,6 MPa. Wartość ta występuje przy zewnętrznej powierzchni pełnego przekroju kołowego. Do kontroli wału z wpustem lub stopniem średnicy nie można bezpośrednio przyjąć, że rzeczywiste naprężenie pozostanie równe wartości nominalnej, ponieważ lokalna geometria może je zwiększyć.
Osobne omówienie skręcania, w tym obliczania naprężenia i kąta skręcenia, znajduje się w materiale wał skręcany obliczenia. W analizowanym przypadku najważniejsze jest jednak połączenie naprężenia od zginania 79,3 MPa z naprężeniem stycznym 23,6 MPa.
Naprężenie zredukowane i zapas statyczny
Naprężenia normalne i styczne nie powinny być dodawane algebraicznie. Mają różny charakter i działają w innym stanie naprężenia. Dla statycznego sprawdzenia wału zginanego i skręcanego stosuje się hipotezę Hubera-Misesa:
σ_red = √(σ² + 3τ²).
Po podstawieniu wartości z przekroju przy kole zębatym:
σ_red = √(79,3² + 3 · 23,6²) = 89,2 MPa.
Otrzymane naprężenie zredukowane jest większe od samego naprężenia zginającego 79,3 MPa, ponieważ uwzględnia również udział skręcania. To właśnie wartość 89,2 MPa powinna zostać porównana z przyjętym poziomem dopuszczalnym lub granicą plastyczności materiału.
Dla stali 42CrMo4 +QT, w zakresie wymiarowym 16/8 < d/t ≤ 40/20 mm, przyjęto Rp0,2 = 750 MPa. Karta techniczna Lucefin Group według EN 10083-3:2006 podaje również Rm = 1000–1200 N/mm², A = 11% oraz KV = 35 J. W tym przykładzie do prostego sprawdzenia statycznego wykorzystano granicę plastyczności Rp0,2.
Zapas statyczny wynosi:
n = Rp0,2/σ_red = 750/89,2 = 8,4.
Zapas statyczny w przyjętym modelu wynosi 8,4. Nie oznacza to automatycznie, że każdy wał o średnicy 30 mm będzie bezpieczny. Ocenę zmieniają między innymi karby, wpusty, pasowania, zmienne obciążenia i sposób podparcia.
Dobór średnicy wału
Jeżeli średnica nie jest jeszcze znana, najpierw wyznacza się moment zginający M_g i moment skręcający T w najbardziej obciążonym przekroju. Następnie stosuje się zależności dla pełnego przekroju kołowego:
σ = 32M_g/(πd³) oraz τ = 16T/(πd³).
Po połączeniu obu składowych według hipotezy Hubera-Misesa otrzymuje się naprężenie zależne od średnicy:
σ_red = √(σ² + 3τ²).
Minimalną średnicę dobiera się z warunku:
σ_red ≤ Rp0,2/n_d.
Symbol n_d oznacza wymagany współczynnik bezpieczeństwa przyjęty dla konkretnej konstrukcji. Nie należy utożsamiać go automatycznie z uzyskanym w przykładzie zapasem 8,4. Wartość projektowa powinna wynikać z charakteru obciążenia, skutków awarii, warunków pracy oraz zasad obowiązujących dla danej maszyny.
Po wyznaczeniu średnicy obliczeniowej trzeba sprawdzić również rzeczywistą geometrię. Stopień średnicy, rowek wpustowy i pasowanie mogą powodować koncentrację naprężeń. W przypadku obciążenia zmiennego sama granica plastyczności nie wystarcza, ponieważ konieczne jest sprawdzenie zmęczeniowe. Należy także ocenić wyboczenie, prędkość krytyczną, drgania oraz wpływ sił osiowych, jeśli występują.
To jest sprawdzenie statyczne elementu mechanicznego; rzeczywisty wał przeznaczony do pracy powinien zostać zweryfikowany przez kompetentnego konstruktora także pod kątem zmęczenia, karbów, połączeń, drgań i wymagań bezpieczeństwa właściwych dla maszyny.
Najczęstsze pytania
Jak obliczyć średnicę wału napędowego?
Najpierw wyznacza się M_g i T w najbardziej obciążonym przekroju, następnie oblicza σ_red = √(σ² + 3τ²), a średnicę dobiera z warunku dopuszczalnego naprężenia z uwzględnieniem wymaganego współczynnika bezpieczeństwa. Dla pełnego przekroju kołowego σ = 32M_g/(πd³), a τ = 16T/(πd³).
Jak połączyć zginanie i skręcanie wału?
Dla statycznego stanu naprężenia można użyć hipotezy Hubera-Misesa: σ_red = √(σ² + 3τ²). Nie należy dodawać algebraicznie naprężeń normalnych i stycznych, ponieważ mają różny charakter.
Gdzie znajduje się krytyczny przekrój wału?
Zwykle w miejscu największego momentu zginającego, przy kole zębatym, kole pasowym, stopniu średnicy albo karbie. W analizowanym modelu krytyczny jest przekrój przy kole zębatym, gdzie M_g = 210 Nm.
Źródła
- Industrial Gearboxes — Bonfiglioli, 2023, BR_CAT_I&A_STD_ENG_R00_0
- 42CrMo4 Technical Card — Lucefin Group, 2006, EN 10083-3:2006; 1.7225
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
